02.09.2026 · 8 phút đọc

người dùng không đọc đâu

Người dùng mở app lên vội chẳng khác nào đang chạy xe máy giờ cao điểm, trong khi tụi mình lại cứ hồn nhiên dựng mấy cái popup dài ba đoạn bắt họ đứng lại đọc.

Nay nghỉ lễ 2/9, mình nằm dài ở nhà lướt điện thoại thì thấy tin tức chiếu cảnh cửa ngõ thành phố kẹt cứng mấy hôm nay vì dòng người đổ về quê nghỉ lễ. Ngồi coi mấy clip kẹt xe nối đuôi nhau một hồi, tự nhiên trong đầu mình nảy ra ý tưởng cho bài viết này, thế là phải bật dậy mở máy gõ luôn kẻo qua lễ lại lười.

Bạn thử hình dung mình đang kẹt cứng giữa biển người đó, ngay khúc Xa lộ Hà Nội lúc sáu giờ chiều xem sao.

Trời thì vẫn còn hầm hập nóng, xe cộ nhích từng chút một trong tiếng còi inh ỏi: sát bên trái là chiếc xe buýt đang xi-nhan ép vào lề, còn bên phải là chú chạy ba gác chở nguyên cái tủ lạnh to đùng.

Đúng lúc bạn đang căng mắt giữ tay lái thì bên lề đường xuất hiện một tấm bảng thông báo:

Kính đề nghị quý khách tham gia giao thông vui lòng giảm tốc độ, chú ý quan sát do phía trước đang thi công công trình. Xin cảm ơn.

Lướt ngang qua tấm bảng đó trong tích tắc, bạn kịp đọc được mấy chữ?

Mình dám cá tối đa là hai chữ "Kính đề nghị..." rồi thôi, vì ngay giây tiếp theo mắt bạn đã phải quay lại canh chừng chiếc xe buýt bên cạnh rồi.

Không phải tại bạn lười đọc chữ đâu, mà tại lúc đó bạn còn đang bận giữ an toàn cho bản thân.

Giờ thử đổi chiếc xe máy thành cái điện thoại trên tay, đổi Xa lộ Hà Nội thành giao diện app ngân hàng, và đổi tấm bảng ven đường kia thành cái popup "Điều khoản sử dụng" hay hộp thoại thông báo lỗi xem - bối cảnh chẳng khác nhau là mấy.

Người dùng khi mở app của tụi mình lên cũng đang vội vã y như người chạy xe máy giờ cao điểm vậy: tay họ đang bận chuyển khoản cho kịp giờ, mắt đang canh đặt xe, đầu thì đang nghĩ câu rep tin nhắn công việc. Ấy thế mà tụi mình - những người làm thiết kế - đôi khi lại cứ hồn nhiên dựng lên một cái popup dài ba đoạn văn rồi trách sao họ không chịu đọc.

Dòng xe máy giờ cao điểm chạy ngang một tấm biển cao nghệu chi chít chữ, không ai ngó lên

Họ có đọc không?

Nói đâu xa, chính bản thân mình làm thiết kế giao diện, biết rất rõ có những anh chị UX Writer phải ngồi vắt óc cả buổi chiều để trau chuốt từng câu chữ trong mấy cái hộp thoại đó, vậy mà lúc xài app mình cũng có đọc đâu. Nội trong tuần này mình đã bấm nút "Tôi đồng ý" bao nhiêu lần thì chịu không nhớ nổi, nhưng hỏi có đọc hết chữ nào trong đó không thì câu trả lời chắc chắn là không một chữ nào.

Và mình tin chắc bạn cũng y hệt vậy thôi, khỏi chối.

Jakob Nielsen - chuyên gia nghiên cứu trải nghiệm người dùng mà dân UX nào cũng từng nghe tên - từng phân tích dữ liệu lướt web thực tế và tính ra rằng: trên một trang web trung bình, người dùng chỉ đủ thời gian đọc tối đa là 28% lượng chữ trên màn hình, còn con số thực tế phổ biến chỉ rơi vào khoảng 20%.1

Nói cách khác, cứ năm chữ bạn tỉ mẩn gõ vào file thiết kế thì có tới bốn chữ bị người dùng lướt thẳng qua. Mà nghiên cứu đó được thực hiện từ năm 2008 - cái thời người ta còn ngồi ngay ngắn trước màn hình máy tính bàn lớn, chứ đâu phải vừa đi bộ vừa lướt điện thoại bằng một ngón cái, tay kia còn bận xách ly trà sữa như bây giờ.

Thậm chí còn có một thí nghiệm khác nghe vừa buồn cười vừa phũ hơn nhiều.

Hai nhà nghiên cứu ở Canada và Mỹ từng dựng lên một trang mạng xã hội giả đặt tên là NameDrop, sau đó mời 543 sinh viên đại học vào tạo tài khoản dùng thử. Sâu bên trong bản điều khoản dịch vụ dài dằng dặc, họ lén cài vào một điều khoản cực kỳ vô lý: để đổi lấy quyền sử dụng ứng dụng, người dùng đồng ý giao nộp đứa con đầu lòng trong tương lai của mình cho công ty NameDrop.2

Đố bạn biết có bao nhiêu người phát hiện ra dòng chữ động trời đó?

Kết quả là 98% bấm nút chấp nhận cái rụp mà chẳng mảy may hay biết mình vừa ký giấy trao con, trong đó có tới 74% thậm chí còn chẳng buồn bấm mở trang điều khoản ra xem lấy một giây. Đáng nói hơn, toàn bộ nhóm tham gia thí nghiệm này đều là sinh viên chuyên ngành truyền thông - tức là những người học hành bài bản về chữ nghĩa và thông tin hẳn hoi.

(1) Chuyện người dùng bỏ qua chữ nghĩa trên màn hình là trạng thái bình thường, ai ngồi đọc hết từng chữ mới là chuyện lạ.

Vậy tại sao họ không đọc?

Mỗi lần ngồi xem user test mà thấy người dùng ngơ ngác hỏi một thứ đã được ghi rành rành ngay giữa màn hình, phản xạ đầu tiên của anh em designer tụi mình thường là thở dài: "Ủa chữ to đùng ngay trước mặt vậy mà cũng không đọc nữa hả trời?!"

Nhưng nếu đặt mình lại vào vị trí người đang chạy xe ngoài Xa lộ Hà Nội, bạn sẽ hiểu ngay: người ta lướt qua tấm bảng không phải vì họ kém thông minh, mà vì hành động dừng mắt lại đọc nó quá đắt đỏ. Nó ngốn mất thứ tài nguyên khan hiếm nhất của họ ngay lúc đó là sự chú ý - thứ mà hàng trăm yếu tố xung quanh đang cùng lúc giành giật.

Ngay từ năm 1971, nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Herbert Simon đã đúc kết một câu để đời: khi thông tin ngày càng dư thừa thì sự chú ý của con người sẽ ngày càng cạn kiệt, bởi vì bản thân thông tin muốn tồn tại được thì phải "ăn" sự chú ý của người tiếp nhận.3 Thời ông viết câu đó thế giới còn chưa có smartphone, Facebook hay TikTok, vậy mà ông đã nhìn thấu bài toán của tụi mình hôm nay.

Nếu coi sự chú ý là tiền mặt trong ví, thì mỗi giây dừng lại đọc chữ chính là móc tiền ra tiêu - và chẳng ai muốn rút ví trả tiền cho một tấm biển báo dài lê thê cả.

Một nhà kinh tế học đoạt giải Nobel khác là Daniel Kahneman cũng giải thích cơ chế này rất rõ qua hình ảnh hai hệ thống tư duy của não bộ:4 Hệ thống 1 chạy tự động, cực nhanh và hầu như không tốn sức (giống như phản xạ lách tay lái né ổ gà ngoài đường); còn Hệ thống 2 thì chậm chạp, phải gồng não lên suy nghĩ và tiêu hao rất nhiều năng lượng (giống như lúc bạn phải tính nhẩm 17 nhân 24). Việc đọc kỹ từng câu chữ dài dòng thuộc về Hệ thống 2, trong khi bộ não con người lại tiến hóa theo quy luật tiết kiệm năng lượng tối đa - hễ thấy có lối tắt nào đỡ mệt đầu hơn là nó tự động rẽ sang lối đó ngay.

(2) Người dùng không hề lười biếng, họ chỉ đang tiết kiệm sự chú ý ít ỏi của mình cho mục tiêu chính mà thôi.

Không đọc, vậy họ làm gì?

Thay vì ngồi đọc tuần tự từ trái sang phải, họ chuyển sang chế độ quét mắt đi săn từ khóa.

Cuối thập niên 90, hai nhà khoa học tại trung tâm nghiên cứu Xerox PARC (nơi khai sinh ra giao diện máy tính cá nhân hiện đại) đã phát hiện ra một sự tương đồng thú vị: cách con người lướt tìm thông tin trên màn hình giống hệt cách động vật đi kiếm ăn trong tự nhiên.5

Một chú chim khi đáp xuống bụi cây sẽ không bao giờ đứng tỉa sạch từng chiếc lá, mà chỉ mổ thử vài cái: nếu thấy ít quả chín là nó vỗ cánh bay sang bụi cây khác ngay. Người dùng mở app lên cũng vậy, mắt họ đảo cực nhanh qua vài chữ cái đầu tiên để đánh hơi xem có "mùi thông tin" (information scent) liên quan tới việc họ cần làm hay không; nếu toàn chữ chung chung vô thưởng vô phạt, họ sẽ lập tức cuộn qua hoặc bấm đại cho xong.

Một con chim nhảy giữa hai bụi cây, hướng về chùm quả đỏ

Cơ chế này giống hệt cách tụi mình nhìn biển báo giao thông ngoài đường: chẳng ai đọc từng chữ trên biển cả, mắt tụi mình chỉ quét tìm cái viền tròn màu đỏ, tìm hình mũi tên hoặc chữ "CẤM" in hoa - bắt đúng tín hiệu đó là tay lái tự xử lý luôn.

Khi nhóm của Jakob Nielsen dùng thiết bị theo dõi chuyển động mắt (eye-tracking) để ghi lại cách người dùng nhìn màn hình, họ thấy vệt quét của mắt tạo thành hình chữ F rất rõ rệt:6 người ta chỉ lướt ngang đôi chút ở một hai dòng đầu tiên, sau đó mắt trượt thẳng đứng dọc theo lề bên trái và chỉ bắt lấy vài từ mở đầu của mỗi đoạn. Điều đó có nghĩa là những chữ đầu dòng chính là nơi phát ra "mùi thông tin" mạnh nhất - còn nếu bạn giấu thông tin quan trọng nhất ở tít cuối câu thì khả năng cao là chẳng ai kịp nhìn thấy nó.

Bạn thử quét mắt qua hộp thoại báo lỗi quen thuộc dưới đây xem bắt được thông tin gì nhé:

Thường gặp
Hộp thông báo: "Giao dịch không thành công. Quý khách vui lòng kiểm tra lại thông tin và thực hiện lại sau ít phút." Nút: Đóng.

Đọc xong bạn có biết mình vừa nhập sai ở ô nào không? Lý do thất bại là gì? Mà "thực hiện lại sau ít phút" cụ thể là chờ hai phút hay nửa tiếng? Nguyên một câu dài hoàn toàn không có chút "mùi thông tin" nào, chỉ toàn những lời rào đón khách sáo.

Mình để ý rất nhiều sản phẩm ở Việt Nam bị vướng thói quen viết câu chữ trên giao diện theo lối văn bản hành chính: mở đầu lúc nào cũng phải "Kính gửi quý khách", giữa câu phải có "vui lòng", cuối câu phải kèm "Xin chân thành cảm ơn", vì tụi mình hay mặc định rằng phải viết dài và trịnh trọng thì mới là lịch sự.

Nhưng bạn cứ ngẫm mà xem, tấm biển báo sinh tử nhất ngoài ngã tư đâu có viết "Kính đề nghị quý tài xế vui lòng rà phanh dừng phương tiện", nó chỉ ghi vỏn vẹn một chữ: STOP. Ngắn gọn, dứt khoát và cứu mạng người.

Giờ thử gọt lại cái hộp thoại báo lỗi hồi nãy theo đúng tinh thần biển báo giao thông xem sao:

Viết lại
Hộp thông báo viết lại: "Chưa chuyển được. Tài khoản còn 120.000đ, giao dịch cần 500.000đ." Nút: Nạp thêm tiền.

Bốn chữ in đậm đầu tiên báo ngay kết quả, vế sau chỉ rõ nguyên nhân bằng con số cụ thể, còn nhãn nút bấm mở sẵn lối giải quyết tiếp theo - người dùng chỉ cần liếc mắt chưa tới một giây là nắm được toàn bộ tình hình.

Trong cuốn sách gối đầu giường Don't Make Me Think, tác giả Steve Krug từng đưa ra một lời khuyên cắt chữ nghe cực kỳ thẳng tay: hãy xóa bớt một nửa số chữ trên màn hình đi, rồi lại xóa tiếp một nửa của phần còn lại.7

Nghe qua thì tưởng dễ, nhưng bắt tay vào gọt chữ mới thấy toát mồ hôi hột. Nhà toán học và triết học Blaise Pascal hồi thế kỷ 17 từng viết ở cuối một bức thư câu nói nổi tiếng: "Tôi đành viết bức thư này dài dòng, chỉ vì tôi không có đủ thời gian để viết nó ngắn gọn hơn."8

Viết cho ngắn mà vẫn đủ ý thực sự khó hơn viết dài gấp nhiều lần, nhưng mỗi chữ thừa mà người thiết kế lười biên tập lại chính là một khoản thuế thời gian đánh thẳng vào sự chú ý của người dùng.

(3) Viết chữ trên giao diện là làm biển báo chỉ đường, đừng viết như soạn công văn hay viết thư tay.

Chữ duy nhất ai cũng đọc

Dù người dùng có lười đọc chữ trên màn hình tới cỡ nào đi nữa, vẫn có một vị trí đặc biệt mà hầu như ai cũng phải dừng mắt lại nhìn trước khi quyết định: chữ nằm trên cái nút bấm (button).

Lý do rất đơn giản: đó là điểm chạm cuối cùng mà ngón tay họ sắp sửa ấn xuống để tạo ra thay đổi. Nó giống hệt tấm biển mũi tên chỉ hướng ngay ngã rẽ vậy - bạn có thể phớt lờ mọi bảng quảng cáo dọc đường, nhưng trước khi bẻ lái quẹo vào một con đường thì kiểu gì bạn cũng phải liếc nhìn cái mũi tên một cái.

Chuyên gia nghiên cứu UX Jared Spool từng kể lại câu chuyện có thật về bài toán "cái nút 300 triệu đô" của một trang thương mại điện tử lớn.9 Khi khách hàng chọn xong món đồ và bấm sang bước thanh toán, hệ thống liền chặn họ lại bằng một trang biểu mẫu có hai nút: Đăng nhập và Đăng ký. Những vị khách lần đầu ghé mua nhìn thấy hai chữ đó liền nản ngang: "Ủa mình chỉ muốn trả tiền mua món đồ này thôi mà, sao bắt khai báo tạo tài khoản chi cho cực vậy?" - thế là họ đóng tab bỏ đi luôn.

Sau khi quan sát hiện tượng đó, đội ngũ thiết kế đã thực hiện một thay đổi nhỏ tới mức khó tin: họ xóa bỏ nút "Đăng ký" và thay bằng nút "Tiếp tục", kèm theo một dòng nhắn nhẹ nhàng rằng khách có thể thanh toán luôn mà không cần tạo tài khoản trước.

Chỉ một thay đổi nhỏ xíu trên cái nút đó đã giúp số lượng đơn hàng mua thành công tăng vọt 45%, mang về thêm 15 triệu đô ngay trong tháng đầu tiên và cán mốc 300 triệu đô doanh thu tăng thêm sau một năm.

Một nhãn nút bấm đổi lấy ba trăm triệu đô - nghe xong câu chuyện này, chắc chẳng ai trong tụi mình còn dám đặt tên nút một cách hời hợt kiểu "OK", "Xác nhận" hay "Gửi" nữa.

Chữ trên nút bấm phải mô tả chính xác hành động sắp diễn ra ngay sau cú chạm đó: chẳng hạn như "Xóa 12 ảnh", "Chuyển 500.000đ" hay "Hủy đơn hàng". Hãy viết làm sao để kể cả khi người dùng bỏ qua toàn bộ phần chữ phía trên và chỉ đọc duy nhất cái nút, họ vẫn biết chắc chắn mình sắp làm gì.

(4) Nếu người dùng chỉ đọc đúng một chỗ trên màn hình, chỗ đó chắc chắn là cái nút bấm.

Vậy mấy thao tác nguy hiểm thì hỏi lại cho chắc?

Đọc tới đây chắc sẽ có bạn thắc mắc: "Nhưng với những thao tác quan trọng kiểu xóa dữ liệu hay chuyển tiền đi, mình bật thêm một cái popup hỏi lại 'Bạn có chắc chắn muốn thực hiện không?' cho an toàn thì sao?"

Nghe qua thì có vẻ rất cẩn thận, nhưng thực tế ngoài đời lại thường phản tác dụng.

Bạn cứ nhìn cảnh đường phố ở mình thì rõ: dọc hai bên đường giăng kín mít đủ loại bảng cấm, biển báo "Khu vực thường xảy ra tai nạn", cộng thêm hàng chục tấm băng rôn khẩu hiệu đỏ rực treo từ đầu hẻm tới cuối phố. Khi mật độ cảnh báo dày đặc tới mức đó, não bộ con người sẽ tự động bật chế độ làm ngơ và coi tất cả như cảnh nền, chẳng khác nào tiếng quạt trần quay đều đều trên đầu.

Các nhà khoa học thần kinh tại Đại học Brigham Young (Mỹ) thậm chí đã đưa người dùng vào máy chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) để quan sát não bộ khi họ nhìn thấy các hộp thoại cảnh báo bảo mật lặp đi lặp lại trên màn hình. Kết quả chụp não cho thấy vùng vỏ não thị giác sụt giảm hoạt động mạnh mẽ ngay từ lần thứ hai nhìn thấy cảnh báo10 - tức là chỉ cần hộp thoại hiện lên lần thứ hai thôi là não bộ đã bắt đầu tắt chế độ chú ý rồi.

Trong môi trường y tế, hiện tượng này còn gây ra hậu quả sinh tử thật sự. Tại các phòng hồi sức tích cực, hàng chục thiết bị theo dõi bệnh nhân phát ra tiếng bíp cảnh báo liên hồi suốt ngày đêm khiến đội ngũ y tá rơi vào trạng thái "nhờn báo động" (alarm fatigue). Theo thống kê của tổ chức kiểm định y tế The Joint Commission năm 2013, chỉ trong vòng hơn ba năm tại Mỹ đã có tới 98 sự cố y khoa nghiêm trọng liên quan đến hệ thống báo động, dẫn đến 80 ca tử vong mà nguyên nhân chính là do nhân viên y tế bị quá tải bởi hàng ngàn tiếng chuông báo động giả mỗi ngày.11

Nó chẳng khác nào câu chuyện ngụ ngôn cậu bé chăn cừu mà tụi mình được nghe từ hồi nhỏ: cứ la làng "sói tới" suốt ngày cho những chuyện nhỏ nhặt, tới lúc con sói thật xuất hiện thì chẳng còn ai buồn ngẩng lên nhìn nữa.

Cậu bé chăn cừu gọi vọng xuống làng, dân làng quay lưng, con sói đỏ nấp dưới chân đồi

Mỗi lần bạn bật một cái popup "Bạn có chắc không?" cho những thao tác lặt vặt hằng ngày chính là một lần bạn huấn luyện ngón tay người dùng phản xạ bấm nút "Đồng ý" trong vô thức. Để rồi tới đúng khoảnh khắc nguy hiểm thật sự, họ cũng sẽ bấm "Đồng ý" nhanh như một cái máy trước khi não kịp đọc xem chuyện gì đang xảy ra.

Buổi sáng ngày 13/1/2018, toàn bộ người dân bang Hawaii (Mỹ) bỗng nhiên rúng động khi điện thoại đồng loạt hú còi và hiện lên tin nhắn khẩn cấp:

Cảnh báo khẩn cấp

Tên lửa đạn đạo đang bay tới Hawaii. Tìm nơi trú ẩn ngay. Đây không phải diễn tập.

Nội dung tin nhắn gửi tới điện thoại người dân Hawaii lúc 8 giờ 07 sáng, dịch sang tiếng Việt.

May mắn đó chỉ là một vụ bấm nhầm báo động giả, nhưng khi Ủy ban Truyền thông Liên bang điều tra lại quy trình giao diện của hệ thống cảnh báo hôm đó, có hai sự thật khiến giới làm sản phẩm phải lạnh sống lưng: thứ nhất là phần mềm đã có hiện hộp thoại hỏi xác nhận lại trước khi phát tin đi toàn tiểu bang, và thứ hai là nhân viên trực ca hôm đó vẫn bấm nút "Có" như một thói quen.12

Tệ hơn nữa là những người thiết kế ra hệ thống ấy quá tự tin vào hộp thoại xác nhận, tới mức họ chẳng hề làm sẵn nút thu hồi hay mẫu tin nhắn đính chính khẩn cấp. Kết quả là cả tiểu bang Hawaii phải sống trong nỗi hoảng loạn tột độ suốt 38 phút đồng hồ trước khi đội kỹ thuật loay hoay gửi được tin nhắn báo nhầm.

Hệ thống có sẵn câu hỏi "Bạn có chắc không?", nhưng lại hoàn toàn quên thiết kế lối quay đầu khi con người lỡ tay bấm nhầm.

(5) Khi bạn hỏi "Bạn có chắc không?" quá nhiều lần, câu hỏi đó sẽ biến thành tiếng ồn vô nghĩa.

Vậy làm sao?

Bạn thử mở ứng dụng Gmail lên và bấm nút xóa đại một email xem chuyện gì xảy ra: nó hoàn toàn không bật ra cái bảng nào chặn đường hỏi "Bạn có chắc chắn muốn xóa thư này không?" cả, mà cứ thế cho email biến mất ngay lập tức, đồng thời ở góc dưới màn hình nhẹ nhàng trượt lên một thanh thông báo nhỏ có nút Hoàn tác (Undo).

Nếu bạn cố ý xóa thì cứ thế làm việc tiếp chẳng bị ngắt mạch; còn nếu lỡ tay bấm nhầm thì chỉ cần chạm nhẹ vào nút Hoàn tác là chiếc thư quay về nguyên vẹn, khỏi cần đọc bất kỳ dòng cảnh báo nào.

Từ năm 2007, chuyên gia thiết kế giao diện Aza Raskin đã viết một bài luận nổi tiếng với tiêu đề gói gọn toàn bộ triết lý này: "Đừng bao giờ dùng hộp thoại cảnh báo khi thứ bạn thực sự cần là một nút Hoàn tác."13

Bạn có thể bấm thử trực tiếp mô phỏng nhỏ bên dưới để cảm nhận sự nhẹ nhõm của cơ chế này:

Bấm thử
Đã xóa 12 ảnh

Thậm chí các kỹ sư Nhật Bản còn tiến xa hơn một bước nữa. Từ thập niên 1960 tại nhà máy Toyota, kỹ sư Shigeo Shingo đã khởi xướng nguyên lý thiết kế mang tên poka-yoke (tạm dịch là "cơ chế chống sai sót từ trong trứng nước").14 Thay vì dán đầy bảng nội quy nhắc công nhân "nhớ chú ý lắp linh kiện đúng chiều", ông sửa lại hình dáng khuôn mẫu của chính linh kiện đó sao cho chỉ có thể lắp vừa khít theo đúng một chiều duy nhất - vừa triệt tiêu hoàn toàn khả năng lắp ngược, vừa chẳng cần ai phải đọc bảng nhắc nhở.

Xung quanh tụi mình có hàng tá thiết kế poka-yoke xuất sắc mà đôi khi vì nó mượt quá nên tụi mình không để ý: từ chiếc thẻ SIM điện thoại luôn bị vạt chéo một góc để không ai nhét ngược vào khay được, cho tới đầu cáp sạc USB-C cắm mặt nào cũng nhận.

Và ngay ngoài mặt đường cũng có một phiên bản poka-yoke cực kỳ gần gũi: gờ giảm tốc. Gờ giảm tốc chẳng cần viết chữ "Kính đề nghị giảm tốc độ" nào cả; nếu bạn đang phóng nhanh mà lờ nó đi, chính độ nảy vật lý của cái gờ sẽ tự động buộc bạn phải rà phanh chậm lại (cùng lắm là hơi ê mông một chút thôi).

Một người chạy xe tay ga nảy nhẹ qua gờ giảm tốc sọc đỏ trên con hẻm không có biển báo nào

Trong cuốn sách kinh điển The Design of Everyday Things, giáo sư Don Norman - người đặt nền móng cho thuật ngữ "User Experience" - từng lấy hình ảnh cánh cửa phải dán giấy ghi chữ "ĐẨY" hoặc "KÉO" làm ví dụ điển hình cho sự thất bại của thiết kế.15 Một cánh cửa tốt phải tự nói cho người ta biết cách mở thông qua hình dáng tay nắm và bản lề của nó; còn khi người thiết kế phải dán thêm tờ giấy hướng dẫn lên cánh cửa, tờ giấy đó thực chất không phải là trợ giúp mà là một lời thú nhận rằng thiết kế của tôi đã thất bại.

Vì vậy, mỗi khi đứng trước một luồng thao tác dễ gây nhầm lẫn trên sản phẩm, thứ tự ưu tiên mà mình luôn tự nhắc bản thân là:

  1. Ưu tiên số một là thiết kế cơ chế sao cho người dùng không thể thao tác sai ngay từ đầu, giống như chiếc SIM vạt góc hay gờ giảm tốc ngoài đường.
  2. Nếu không chặn trước được thì hãy thiết kế sao cho lỡ làm sai vẫn khôi phục lại được ngay lập tức, giống như nút Hoàn tác của Gmail.
  3. Chỉ khi nào cả hai cách trên đều bất khả thi thì mới dùng tới chữ nghĩa cảnh báo - và hãy gọt câu chữ ngắn gọn, sắc bén như biển báo giao thông cho người đang chạy xe giờ cao điểm.

(6) Câu chữ hướng dẫn chỉ nên là tuyến phòng thủ cuối cùng khi mọi giải pháp thiết kế khác đã bó tay, đừng bao giờ lấy nó làm giải pháp đầu tiên.

Nếu bạn kiên nhẫn đọc trọn vẹn từng dòng từ đầu bài tới tận câu này, mình thật sự cảm ơn - vì bạn thuộc nhóm 20% hiếm hoi chịu đọc hết chữ trên mạng.

Nhưng thú thật là lúc ngồi gõ bài này, đối tượng chính mình hướng tới lại là 80% những người còn lại cơ.

Mình viết và đánh dấu bài này cho những người đang mở điện thoại trong lúc vội vã, chỉ có đúng ba mươi giây để cuộn từ trên xuống dưới, quét mắt qua mấy dòng tiêu đề và những cụm từ in đậm rồi đóng tab đi làm việc khác. Nếu một người đọc lướt như thế vẫn nắm trọn vẹn ý chính của bài viết, nghĩa là mình đã thực hành đúng những gì mình vừa chia sẻ.

Bạn không tin ư? Hãy thử bấm vào công tắc Đọc lướt nằm ở góc dưới màn hình, rồi cuộn xem lại bài viết này dưới đúng góc nhìn của một người dùng đang chạy xe máy giờ cao điểm nhé.

Xong xuôi rồi thì tụi mình cùng mở file Figma lên và gỡ bớt mấy tấm biển báo dài dòng xuống thôi.

Lê Tuấn Anh

Nguồn tham khảo

  1. Jakob Nielsen, "How Little Do Users Read?", Nielsen Norman Group, 2008. Dữ liệu từ Weinreich và cộng sự, ACM Transactions on the Web, 2008.
  2. Jonathan A. Obar & Anne Oeldorf-Hirsch, "The Biggest Lie on the Internet: Ignoring the Privacy Policies and Terms of Service Policies of Social Networking Services", Information, Communication & Society, 2020.
  3. Herbert A. Simon, "Designing Organizations for an Information-Rich World", trong Computers, Communications, and the Public Interest, Johns Hopkins Press, 1971.
  4. Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow, 2011.
  5. Peter Pirolli & Stuart Card, "Information Foraging", Psychological Review, 1999.
  6. Jakob Nielsen, "F-Shaped Pattern for Reading Web Content", Nielsen Norman Group, 2006.
  7. Steve Krug, Don't Make Me Think, 2000.
  8. Blaise Pascal, Lettres provinciales, thư thứ 16, 1657.
  9. Jared Spool, "The $300 Million Button", 2009.
  10. Bonnie Brinton Anderson, C. Brock Kirwan và cộng sự, "How Polymorphic Warnings Reduce Habituation in the Brain: Insights from an fMRI Study", CHI 2015.
  11. The Joint Commission, Sentinel Event Alert số 50, "Medical device alarm safety in hospitals", 2013.
  12. Federal Communications Commission, báo cáo về báo động tên lửa giả ở Hawaii ngày 13/1/2018, 2018.
  13. Aza Raskin, "Never Use a Warning When You Mean Undo", A List Apart, 2007.
  14. Shigeo Shingo, Zero Quality Control: Source Inspection and the Poka-yoke System, 1986.
  15. Donald A. Norman, The Design of Everyday Things, 1988, bản sửa 2013.

Contact

Viết là một chuyện. Muốn xem mình làm thật thế nào?

Phone
0708 072 134
Social
Facebook ↗
Based in
Thu Duc, Ho Chi Minh City
Focus
AI products · Monetization · Complex workflows